حمام ساریقامیش بهی بوکان، یادگار فراموش شده دوره قاجار

سرویس موکریان؛ حمام ساریقامیش بهی بوکان، یادگار دوره قاجار در نتیجه بی توجهی اداره میراث فرهنگی و گردشگری آذربایجان غربی به اتبار علوفه تبدیل شده است.

سرویس موکریان؛ حمام ساریقامیش بهی بوکان، یادگار دوره قاجار در نتیجه بی توجهی اداره میراث فرهنگی و گردشگری آذربایجان غربی به اتبار علوفه تبدیل شده است.

​​​​​​​به گزارش زریان موکریان؛ مهندس منصور محمودنژاد (کارشناسی ارشد معماری) در خصوص این اثر تاریخی نوشت:

حمام های تاریخی منطقه مکریان ( جنوب استان آذربایجان غربی و شمال استان کردستان) عباتند از: حمام میرزا رسول در مهاباد ، حمام قدیمی سردشت، حمام قپان در شاهین دژ،حمام قلندر سقز،حمام ینگی کند بوکان و حمام ساریقامیش بهی (فیض الله بیگی)

یادگاری از دوران قاجار در بوکان

موقعیت طبیعی اثر:

این اثر در شهرستان بوکان در موقعیت جغرافیایی  28/46  شرقی و 29/36 شمالی در روستای ساریقامیش بهی (فیض الله بیگی)  واقع شده است.ارتفاع روستا از سطح دریاهای ازاد 1335 متر می باشد.این حمام تاریخی و مسجد و آسیاب آبی روستا میتوانند به عنوان یک جاذبه و مقصد مهم گردشگری در شهرستان بوکان و جنوب استان شناخته شوند.

موقعیت فعلی اثر:

استان آذربایجان غربی-شهرستان بوکان-بخش مرکزی-دهستان فیض الله بیگی – روستای ساریقامیش بهی(فیض الله بیگی)

تاریخچه و وجه تسمیه اثر:

نام و وجه تسمیه ان از نام محل روستای ساریقامیش واقع در شهرستان بوکان گرفته شده و از بناهای عمومی متعلق به ان روستا بوده است.سال ساخت این بنا به صورت دقیق مشخص نیست . با توجه به سبک و شیوه  معماری و تزئینات داخلی آن، احتمال هم دوره بودن با حمام تاریخی روستای قلندر(سقز)و حمام تاریخی روستای ینگی کند(بوکان) وحمام قپان شهرستان شاهین دژ ،زیاد و مربوط به اواخر دوره قاجاریه باشند. اکثر حمام‌هاي باقي‌مانده در این منطقه به اوخر دوره قاجار مربوط مي‌باشند. و بانی آن خاندان فیض الله بیگی  از طوایف مشهور و نامی منطقه هستند.و با توجه به اظهار نظر ریش سفیدان  و اهالی ساکن روستا مربوط به دوره صفویه ویا حتی قدیمی تر از آن دوران می باشد. این بنا هنوز در  فهرست آثار تاریخی به ثبت ملی نرسیده،و در تملک  شخصی حقیقی از اهالی روستا قرار دارد.

سوابق پژوهشی اثر، شناسایی،بررسی ،گمانه زنی وحفاری:

تا اکنون هیچ گونه اقدامی در این خصوص انجام نشده است.

نوع و توضیحات مالکیت اثر:

مالک و سازنده حمام  ارباب روستا بوده و آقایان عبدالرحمان نیرومند،حسن خان صلاح و رحیم گلاویژ آنرا  وقف مسجد روستا می نمایند.و بعدها حمام را به آقای رحیم محمدی به قیمت 80 هزار تومان میفروشند.در حال حاضر حمام دارای مالکیت خصوصی و متعلق به آقای رحیم محمدی می باشد.

 یکی از دلایلی که باعث پایداری و باقیماندن قسمتهایی از حمام شده این است که در تصاحب مالکیت خصوصی یکی از اهالی روستا بوده است.و در بعضی از قسمتهای آن تعمیرات مختصری (کاهگل کردن سقف و.... )هر چند خارج از ضوابط مرمتی انجام شده اما باعث استحکام و بقای این اثر شده است.در حال حاضر به انبار علوفه تبدیل شده است.لذا ضروری است این اثر با ارزش پس از ثبت ، جهت حفظ و احیا آن اقدامات لازم بعمل آید.

مشخصات اثر (بنا):

این حمام تاریخی در میان منازل مسکونی روستای ساریقامیش  به فاصله 35 کیلومتری در شرق شهرستان بوکان ودر مسیر جاده سد شهید کاظمی قرار گرفته است.

ورودی حمام در حال حاضرتخریب شده است.ودر قسمت شرق  آن یک درب آهنی به عرض تقریبی 60 سانت و  ارتفاع 160 برای ورودبه حمام  قرار دارد. درب اصلی و قدیمی آن چوبی بوده است.و برای داخل شدن به حمام باید از  تعدادی پله سنگی گذشت. مصالح بکار رفته در کف حمام سنگ فرش می باشد.(سنگها تراشیده شده و منظم به ابعاد تقریبی 50سانت در 50 سانت) مصالح اصلی ساخت  حمام  آجر وسنگ است ،که از سنگ های لاشه  و قلوه  در پی و دیوارها تا ارتفاع لازم بصورت بسیار منظم  و دقیق  استفاده شده است .سقف با قوس و سیستم طاق وگنبد از آجر و ملات متشكل از ساروج و آهك ساخته شده است.

گنبدهای سقف با آجرکاری بسیارزیبا و دقیقی اجرا شده است. پوشش بیرونی  سقف حمام کاه گل می باشد. سقف حمام دارای سه گنبد است،گنبد اصلی که بزرگتر از دوتا گنبد دیگری و درقسمت شرق بنا است. دارای دو روزنه یکی در وسط گنبد و دیگری در بغل و در سمت  غربی گنبد قرار گرفته است.و دو گنبد کوچکتر در پشت گنبد اصلی هستند. وهر کدام دارای یک روزنه در بالا و در وسط گنبد هستند. وکاملاً با هندسه سقف، هماهنگی پیدا کرده، سقف را نورانی تر نشان می‌دهد و سایه - روشن زیبایی بر روی آن ایجاد می‌کند این روزنه‌ها به عنوان نورگیر در اکثر فضاها وجود دارد که عمل نورگیری و تهویه در حمام توسط همین روزنه‌ها صورت می‌گرفت، یعنی با هر باربازو بسته کردن در فصولی ازسال دما و رطوبت داخل حمام را تنظیم می‌نمودند. حوض آب زیر این نورگیرها نیز بر جلوة نورپردازی آن می‌افزاید. 

آب مصرفی حمام از آب رودخانه زرینه رود  تامین شده است.ازطریق جوی آبی که در پایین دست روستا قرار دارد و به وسیله سیستم کانال کشی آب را به حمام و آسیاب هدایت می کردند.وگرماي داخل حمام که به وسيله تون‌ها يا همان گلخن (آتشدان) توليد مي‌شده است  در جهت گرم‌نگه‌داشتن حمام استفاده مي‌کردند. گلخن‌ها آتش را در زير پاتيل‌ها يا همان ديگ‌ها روشن مي‌کردند و سپس از آن محل خزينه حمام گرم مي‌شد. آب گرم از این طریق تامین می‌شود.درخزینه کانال‌هایی از سنگ و ساروج برای انتقال آبگرم به کلیه فضاها در نظر گرفته شده‌است که در داخل دیوارها تعبیه شده بودند. فضای گرم کننده حمام که به علت نگهداری گرما در عمق زمین قرار گرفته‌است،

در قسمت بینه یا سر بینه یک حوض چند ضلعی وجود دارد،و در اطراف حوض سکوهایی برای نشستن وجود دارند و سپس وارد حمام سرد يا همان محل درآوردن لباس‌ها مي‌شويد. در اين بخش سکوهايي ديده مي‌شود که در زير هر سکو حفره‌هايي واقع شده است. اين حفره‌ها محل گذاشتن کفش است و لباس‌ها هم در بخشي از اين حفره‌ها گذاشته مي‌شود.شخص آماده حمام، وارد ميان‌در می  شده تا مسيري که براي تعویض  هواي سرد و گرم در نظر گرفته شده است را طي کند. سپس وارد گرم‌خانه مي‌شود. در اين بخش بينه‌هايي وجود دارد که آب سرد هم دارند. گرم‌خانه چندين حوض و اطاق دارد. اين‌اتاق‌ها محل نظافت‌هم هست.

ویژگی اثر:

اين حمام خصوصیات و اصول معماری مشابه ديگر گرمابه هاي قديمي ايران دارد .ورودی و هشتی و  بینه و سربینه  گرمخانه  خزینه  خلوتی و سرویسهای بهداشتی وخلوتی وخزینه و فیلتر های میان در عناصر تشکیل دهنده این بنا می باشند. مصالح مصرفي بنا کاملا بوم‌آورد بوده و از ساده‌ترين مصالح در دسترس يعني سنگ، آجر و ساروج در ساخت اين حمام استفاده شده است.

نوع سازه حمام طاق و گنبد بوده که نوع استفاده از طافهای رومی و قرارگیری گنبد برروی سازه دیوارها با استفاده از فن تبدیل هشت ضلعی فضاهای داخلی به پلان دایره ای گنبد بسیار جالب و قابل تامل می باشد.شیوه آجر چینی طاق و تویزه ها را نیز می توان یکی از عوامل تزیینی این بنا محسوب نمود،که در منطقه  و اطراف منحصر بفرد است.

نوع بهره بردای از اثر:

نوع بهره برداری از این اثر درگذشته خدماتی بوده است. اما متاسفانه در حال حاضر به انبار علوفه تبدیل شده است.

توضیح دخل و تصرفات انجام شده و مشهود اثر:

مهمترین دخل و تصرفات صورت گرفته در حمام عبارتست از:

۱-مسدود ساختن وتخریب قسمتهایی از حمام که در نقشه ها و عکسها مشهود است.

۲-تخریب درب اصلی حمام و ایجاد درب جدید

۳-تبدیل فضای حمام به انبار کاه و علوفه

۴-سیمان کاری کف حمام بر روی سنگ فرش اصلی

توضیح تعمیرات اثر در گذشته:

تعمیرات صورت گرفته در حمام عبارتست از کاهگل کردن سقف برای جلوگیری از ریزش سقف توسط مالک فعلی آن بوده است.و گرنه هیچ اقدام قابل توجه ای در این باره صورت نگرفته است.

توضیحات ضروری و اختصاصی اثر:

۱-ثبت و تعیین حریم اثر

۲-خریداری از مالک خصوصی

۳-ارائه طرحی جهت حفظ وحراست از اثر