حضرت "نالی" حافظ ادبیات کوردی + نمونه شعر فارسی و کوردی

کوردانه- ملا خدر نالی (1273- 1215 ه. ق) یکی از توانمندترین سرایندگان کُرد زبان است که به دلیل نکته‌سنجی‌های فراوان حافظ گونه، برگزیدن اوزان مناسب، ریاستیزی و مسائلی این چنینی به حافظ کُرد شهرت پیدا کرده است.

کوردانه- ملا خدر نالی (1273- 1215 ه. ق) یکی از توانمندترین سرایندگان کُرد زبان است که به دلیل نکته‌سنجی‌های فراوان حافظ گونه، برگزیدن اوزان مناسب، ریاستیزی و مسائلی این چنینی به حافظ کُرد شهرت پیدا کرده است.

به گزارش زریان موکریان، «خدر» پسر شاه ویس آل بیگ میکائیلی در سال 1215 هجری در روستای «خاک و خول» در منطقه «شهر زور» به دنیا آمد و به حافظ کُرد شهرت دارد.

وی بنا بر سیستم آموزشی آن دوران نخست قرآن و خرده کتب فارسی را آموخت و برای تکمیل تحصیل آیینی، شهر و روستاهای زیادی از کردستان که دارای آموزشگاه بوده‌اند را گشته است.

این شاعر مشهور کُرد که تخلص نالی را برای خود برگزیده است، بیشتر در شهرهای سنندج، سابلاغ، زرآباد قره داغ، حلبچه و سلیمانیه زندگی کرده و با هر دو امیر بابان‌های هم عصر خود، «سلیمان پاشا» و «احمد پاشا» رابطه نزدیکی داشته است.

نالی در اوایل قرن نوزدهم می‌زیسته و در آن دوران زبان رایج ادبی عبارت از عربی و فارسی و تُرکی بوده است اما بیشتر اشعار نالی به زبان کُردی سروده شده است و کلمات فارسی زیادی نیز در اشعار او دیده می‌شود.

پس از حمله ترکان عثمانی به سلیمانیه و پایان دادن به حکومت بابان‌ها، نالی از سلیمانیه به شام می‌رود و از آنجا قصیده‌ای بلند همچون نامه برای «سالم» شاعر کرد اهل سلیمانیه می‌فرستد و از او احوال شهر و دیارش را جویا می شود، سالم هم در قصیده‌ای جواب او را می‌دهد؛ این دو قصیده از نمونه‌های ماندگار مکاتبه در ادبیات کُردی هستند.

نالی در ادبیات کُردی به غزل‌های عاشقانه اش شناخته شده است. نقش وی از آن نظر در تاریخ ادبیات کردی برجسته است که از اولین کسانی بود که به گویش سورانی شعر سرود و پس از وی شعرای بسیاری چون کردی، سالم (شاعر) و حاجی قادر کویی، محوی، وفایی، ناری (شاعر)، حریقی و قانع به شعر سورانی روی آوردند.

وی در میان کُردها از جایگاهی مانند حافظ در میان پارسی زبانان برخوردار است و اشعار او را هم طراز با غزلیات حافظ می‌دانند.

این شاعر مشهور کُرد در سال 1273 ه ق، در سن 56 سالگی درگذشت و در گورستان «ابوایوب» استانبول به خاک سپرده شد.

نالی از چنان آوازه و محبوبیتی برخورد است که «هیمن» دیگر شاعر نام آوازه کُرد درباره او می‌گوید: همه خانواده‌های کُرد باید یک دیوان نالی زیر کتاب قرآن خود داشته باشند.

نمونه شعر فارسی

ابروان تو طبیبان دل افگارانند            هر دو پیوسته ازآن بر سر بیمارانند

گنج رخسار تو دیدن نبود زهره مرا                که ز زلف تو برو خفته سیه مارانند

ما هزاران، ز غمت خسته و ناکام، ولی                   کامیاب از گل روی تو خس و خارانند

بر سر کوی خود از گریه مکن منع مرا           زانکه گلهای چمن منتظر بارانند

نرگسان تو که خواب همه عالم بردند           خفتگانند، ولی رهزن بیدارانند

«نالیا» از چه سگانش همه شب نالانند                 که نه آن شیفتگان نیز، جگر خوارانند

نمونه شعر کردی

زوڵفت به قه‌دتدا که په‌رێشان و بڵاوه

ئه‌مڕۆ له منی شیفته ئاڵۆز و به داوه

ئه‌م عومره عه‌زیزه که له بۆت نه‌قد و دراوه

سه‌د حه‌یف و درێغا که موسوڵمانی نه‌ماوه!

عومرێکی درێژه به خه‌یاڵی سه‌ری زوڵفت

سه‌ودا و په‌رێشانم و، سه‌ودایه‌کی خاوه

هه‌رچه‌نده که ڕووتم، به‌خودا مائیلی ڕووتم

بێبه‌رگییه عیلله‌ت که هه‌تیو مه‌یلی هه‌تاوه

«مانی» نیه‌تی قووه‌تی ته‌سویری برۆی تۆ

ئه‌م قه‌وسه به ده‌ستی موته‌نه‌ففیس نه‌کشاوه

بۆچی نه‌گریم، سه‌د که‌ڕه‌تم دڵ ده‌شکێنی!

بۆ مهٔ نه‌ڕژێ، شیشه له سه‌د لاوه شکاوه!

بێفائیده‌یه مه‌نعی من ئێستاکه له گریان

بۆ عاشقی بێچاره زووه‌م ئاوه ڕژاوه!

هه‌ر جۆگه و جێگێکی که‌وا سوور و سوێر بێ

جێی جۆششی گریانی منه و خوێنه ڕژاوه

سۆزی دڵمه باعیسی تاو و کوڵی گریان

مه‌علوومه که ئاگر سه‌به‌بی جۆششی ئاوه

نالی وه‌کوو زوڵفت که موتیعی به‌ری پێته

تێکی مه‌شکێنه، به جه‌فا مه‌یخه‌ره لاوه