سنگ نگاره ها و هنرهای صخره ی بی نظیر كردستان

سرویس مقاله - در طول چند سال گذشته بیش از 30 سایت هنر صخره ای در مناطق مختلف كردستان توسط جمال لحافیان شناسایی شده است كه از نظر فراوانی و تنوع نقوش، در غرب ایران ودر سلسله جبال زاگرس بی نظیر است. مقاله ی زیر توسط این پژوهشگر نوشته شده است.

سرویس مقاله - در طول چند سال گذشته بیش از 30 سایت هنر صخره ای در مناطق مختلف كردستان توسط جمال لحافیان شناسایی شده است كه از نظر فراوانی و تنوع نقوش، در غرب ایران ودر سلسله جبال زاگرس بی نظیر است. مقاله ی زیر توسط این پژوهشگر نوشته شده است.

​​​​​​​به گزارش زریان موکریان؛ آنچه در پی می آید اولین گزارش هنر صخره ای در كردستان ایران است كه به طور مختصر به توصیف مجموعه ای از سنگ نگاره های پنج منطقه می پر دازد كه نویسنده مورد شنا سایی ومطالعه قرار داده است. با توجه به ثروت باستان شناسی كه این استان كوهستانی ، كمتر به قدمت آن توجه شده و در حفظ آن تهدیداتی مشاهده می شود.

مقدمه :

استان كردستان با مساحتی برابر با 28235 كیلومتر مربع در غرب ایران قرار گرفته و با مرز شرقی كشور عراق همسایه است. شهرهای این استان عبارتند از سنندج(مركز استان)، سقز، دیواندره،بانه،بیجار،قروه،دهگلان،كامیاران و مریوان. سرزمین فعلی كردستان ایران یكی از كهن ترین مراكز اسكان در فلات ایران می باشد. بناهای تاریخی و فرهنگی این منطقه حكایت از تاریخ باستانی آن دارد. با توجه به ویژگیهای اكولوژیكی، جغرافیایی،توپوگرافی،جنگل ها و پوشش گیاهی وسیع و حیات وحش، استان كردستان یكی از زیبا ترین نواحی ایران بشمار می رود. وجود رودخانه های متعدد،كوهها و دشتها تنوعی از منا طق زیست محیطی را در این استان خلق كرده است.(1)كردستان سرزمینی باستانی وزادگاه فرهنگهای پر باری است كه كمتر در سایر بخشهای ایران یافت می شود. مردم این استان به نظر می رسد از اخلاف مادها باشند كه (دولت آشور را در 612 قبل از میلاد شكست داده)(2) و سپس یك از مقتدرترین امپراطوری ها ی جهان را پایه گذاری كردند.تحقیقات باستان شناسی در رابطه با سفال و تپه های باستانی در شهر های كامیاران و بیجار نشان می دهد كه گروههای بسیاری از مردم طی هزاره چهارم تا هزاره اول قبل از میلاد در این ناحیه سكونت داشته اند.(3)بنا بر تاریخ باستانی كردستان ، بخش های مختلف این استان شاهد سنگ نگا ره های بسیار زیبا بوده كه آثار آن بر روی سطوح صخره های باز و مكانهای بسته یافت می شود.در این مقاله وجود سنگ نگاره ها در مناطق مختلف عبارتند از :

1- منطقه هورامان (ناحیه كوهستانی واقع در بین سنندج،كرمانشاه،مریوان و شهرزور)

2 -منطقه سارال (كوهها و دشتهای مابین سنندج و دیواندره ).

3 -سنگ نگاره های غار كرفتو،به طرف شمال دیواندره و شرق سقز.

4 -سنگ نگاره ها به طرف شمال دهگلان.

5 -سنگ نگاره قمچقای در شمال بیجار.

 

 

 

1- سنگ نگاره های هورامان

هورامان ناحیه كوهستانی واقع در بین شهرهای ، سنندج، كرمانشاه، مریوان و شهرزور در كردستان عراق است كه رودخانه سیروان از میان آن به طرف غرب جاریست. آزمایش دانه گرده گیاهی كه در ساحل دریاچه زریوار مریوان توسط ( وان زیست و بوتما) (4) انجام گرفت و همچنین آزمایش منطقه ماهید شت كرمانشاه كه توسط (بروكس) (5) انجام گرفت ، ثابت می كند كه (( در حدود 22500 تا 14000 سال پیش منطقه كردستان و كرمانشاه غالبا" توسط گیاهانی از قبیل آرتمیزیا و غازپایان پوشیده شده و تقریبا" فاقد درخت بوده است. حدود 14000 تا 10000 سال قبل بر اثر افزایش دما، به نظر می رسد بارش باران افزایش یافته و تقریبا" بین 10000 تا 6000 سال قبل پوشش درختی شروع به افزایش نموده و ناحیه وسیعی را جنگلها یی از درختان بلوط و پسته وحشی فرا گرفت.))(6) درناحیه هوراما ن غارها و پناهگا های صخره ای فراوانی در مجاورت رودخانه سیروان وجود دارد كه اكثر آنها رو به شرق بوده و در ارتفاعات نسبتا" كم واقع شده اند. با ستان شناسان تاكنون در مورد سایتهای پیش از تاریخ در هورامان تحقیقی ارائه نداده اند. بطوریكه غارها و پناهگاههای صخره ای آ ن هنوز بكر و دست نخورده باقی مانده است. با توجه به اینكه هورامان از نظر جغرافیایی ما بین غارهای بیستون كرمانشاه كه در سال 1949 میلادی توسط( كارل تون اسكون)(7) حفاری شده و غارشانیدر در كردستان عراق كه توسط (رالف سولكی) (8) حفاری و شامل آثار و بقا یای چندین انسان نئاندرتال بود قرار گرفته و با توجه به آزمایشات گرده شناختی كه در سواحل دریاچه زریوار مریوان توسط (وان زیست و بوتما)(4) در سال 1977 انجام گرفت، تصور بنده بر این است كه غارها و پناهگاههای صخره ای هورامان و نیز سواحل رودخانه سیروان بسیاری از آثارو بقایای دوره های آغازین را در خود جای داده است.این موضوع مستلزم مطالعات علمی منظم درآینده می باشد. به عنوان یك زیستگاه باستانی در كوههای زاگرس و بعد از هزاران سال هورامان هنوز آثار مكانهای باستانی پیش از تاریخ راهمراه با بقایای مخروبه كه از زمانهای نخستین به جای مانده اند در خود دارد.در منطقه هورامان زیستگاهی یافتم كه توسط گله داران به عنوان یك ناحیه ییلاقی طی 3000 سال گذشته مورد استفاده قرار گرفته است. تصاویر كنده شده بر روی سنگها از نظر زیبائی قابل توجه بوده و در آنجا چشمه ایست كه هنوز هم جاریست. درمنطقه هورامان تعدادی غار شناسایی شده كه بر روی دیواره های بیرونی آنها سنگ نگاره هایی مشاهده می گردد. در این میان غار بردمیر با تصاویر بز كوهی و سگ و غارتاش در یك كیلومتری شمال غرب آن را می توان نام برد. غار دوم نشانه های بارزی از اسكان را طی زمانهای پیش از تاریخ نمایان می سازد. بر روی دیوار بیرونی به طرف شرق سنگ نگاره هایی وجود دارد از جمله چیزی كه به نظر می آید ترسیماتی از اسبها و سواران و تصویری شبیه بز كه فاقد پا است. تصاویر بزها و سگها در دو غار بردمیر وتاش از تصاویر سواران قدیمی تر می باشد. متاسفانه نوشته های یادگاری تازه به چشم می خورد كه بعضی آثار صخره ای را مخدوش كرده اند.سنگ نگاره ها بر روی سنگ ها و صخره ها در جاهای دیگر از نواحی كوهستانی این منطقه به چشم می خورد. برخلاف سایر قسمت های استان كه در آنها هنر صخره ای بیشتر متمركز است ، سنگ نگاره ها در هورامان در نواحی مختلف پراكنده  است. بعضی از آنها در مكانهایی وجود دارد كه در این كوهستانهای صعب العبور جهت بازدید از آنها سه روز طول می كشد

 

2-  سنگ نگاره های سارال

منطقه سارال ناحیه ای از شمال سنندج تا جنوب دیواندره شاهد تمدنهای بزرگی بوده كه در غرب ایران پایه گذاری شده است. با این وجود هیچ گونه حفاری علمی باستان شناسی در محل ها ی این منطقه از قبیل تپه ها و گورستانهای قدیمی انجام نگرفته و این ناحیه مانند سایر بخشهای ایران در معرض غارت،چپاول و تخریب قرار داشته است. بخش بزرگی از سنگ نگاره های كردستان ایران در منطقه سارال قرار دارد. اشكال انسانی، حیوانی و تصاویر گیاهان و ترسیمات هندسی را احتمالا"بتوان به دوره آهن و هزاره اول قبل از میلاد نسبت داد همانطوركه تصاویر اسبها و سواران نشان می دهد. بعضی از موتیف های سنگ نوشته ای در ناحیه سارال را نمی توان در سایر بخشهای كردستان ایران مشاهده كرد، اینها شاهكارهای هنر صخره ای در استان به شمار می روند. نقاشیها شامل موتیف هایی است كه به نظر می رسد تصاویری از اسبها و سواران،آهوان با انواع مختلف شاخها،گوزنها،زنان و مردان كه پوشیده یا عریان هستند،گرگها،روباه ها،خرگوشها،شترها،سگها ی شكاری، پلنگها، خرسها، مارها،درختان،سایر گیاهان و اشكال هندسی از قبیل دایره با یك دایره كوچكتر در مركز آن مربع،مستطیل ولوزی را به نمایش گذاشته اند. بز كوهی اكنون در كوههای سارال منقرض شده اما بنا بر گفته شاهدان از جمله مردان سالمند منطقه،گله های بزرگی از بز كوهی حدودا"چهل سال پیش دركوهستانها و دشتهای این منطقه وجود داشته است. به نظر می آید كه در سارال گله هایی از آهو و گوزن و نیز بز كوهی از زمانهای پیش از تاریخ تا به امروز وجود داشته و گونه آخر (بز كوهی) تنها چند سالی است كه منقرض شده است.بیشتر ترسیمات كنده شده بر روی صخره ها در ناحیه سارال در طول دره هایی وجود دارند كه هنوز هم دارای جویبارهای روانی است. چراگاههای سارال هنوز هم مكان خوبی برای اسكان گله داران است. یكی از سایتهای هنر صخره ای در ارتفاعات كوه كانی ریحان است. ناحیه ای كه در آن، تصاویر مربوطه وجود دارد پناهگاه خوبی برای شكارچیانی بوده كه گله های بز كوهی،آهووگوزن را در دشتهای پست دنبال و آنها را با اسبان تیزرو خود تعقیب می كرده اند. تصاویر اسب با زینهای مشخص كه نشان می دهد زمانی بین قرن هفتم تا دهم قبل از میلاد كنده كاری شده اند در كوه كانی ریحان وجود دارد.

3-   سنگ نگاره های غار كرفتو

این مكان در شمال دیواندره و 74 كیلومتری شرق سقز واقع شده است. بر اساس مطالعات ژئو لوژیكی، صخره موجود در كرفتو از سنگ آهكی چینه ای الیگوسن با خطوط غیر منطبق در نواحی محدودی از بیجارو دیواندره می باشد.(9) غار كرفتو در بین مكانهای تاریخی زیویه و تخت سلیمان قرار دارد. این غار توسط پزشكی انگلیسی به نام (ج. كرمیك)درسال 1819 میلادی كشف و در همین زمان برای اولین بار توسط (كرپورتر)(10) توصیف شده و(راولینسون)نیز ازاین غار در سال 1838 دیدن كرد. یكصد سال بعد (استین)(11) نقشه آن را تكمیل كرد. از سال 1998 تا 2000 باستان شناسان ایرانی طی چند مرحله به مطالعه وبررسی غار كرفتو و محوطه آن پرداخته اند. این افراد عبارتند از منوچهر حمزه لو ، محمود میر اسكندری ،حسن رضوانی ،كورش روستایی،فریدون بیگلری و سامان حیدری. تاكنون فقط گزارش چند صفحه ای توسط آقایان ( حمزه لو و میر اسكندری)(12)به چاپ رسیده در حالیكه گزارشات سایر افراد هنوز منتشر نشده است. دهنه اصلی غار 17 متر از زمین ارتفاع داشته كه استفاده از نردبان برای دسترسی به آن را ضروری كرده است . در زمانهای قدیم ،مردم در داخل غار اطاقها ،راهروها،ودرهایی سا خته و آن را به صورت یك ساختمان چهار طبقه درآورده اند. در نتیجه این غار در گذشته به قلعه ای غیر قابل نفوذ بدل گشته است. ناحیه كرفتو یكی از مراكز اصلی حكومت مانایی ها در غرب ایران حدود 2900 تا 2600 سال پیش بوده است.تنها صبر و شكیبایی كنده كاران ماد توانسته چنین معماری باشكوهی را خلق كرده باشد. مشاهده تعداد زیادی اطاق و راهرو كه در قلب كوهستان ایجاد شده و در طبقات مختلف مرتبط با همدیگر قرار گرفته، هر بیننده ای را شگفت زده می كند. بدون تردید نوع چكش و قلم مورد استفاده كنده كاران آهن بوده است. مردمی كه در این منطقه زندگی می كرده اند از لشكر كشیهای وحشیانه آشوریان هراس داشته و احتمالا" اقدام به ایجاد این قلعه در داخل یك غار طبیعی كرده اند. دژكرفتو در دورانهای مختلف مورد استفاده قرار گرفته است. این مسئله از سبك معماری مورد استفاده در آن و نیزاز سنگ نگاره های روی دیوارها آشكار می گردد. بقایا و آثار متاخرتر از قبیل نوشته های یونانی و كتیبه ای مربوط به دوره اسلامی نیزوجود دارد. با این وجود اكثرسنگ نگا ره های غار متعلق به دوره آخر ساخت و استفاده مردم از غار می باشد. موتیف های موجود در غار كرفتو به نظر می آید تعدادی اسب و سواران،انسان،بزكوهی،گوزن،شتر،دست انسان،اشكال و تصاویر سمبلیك یا علائم نمادین را به تصویر كشیده اند. این تصاویردر بیشتر اطاقهای كنده شده در دل غار دیده می شود. متاسفانه بعضی از این تصاویردرزمانهای اولیه بر اثر تغییراتی در معماری آن آسیب دیده اند. سنگ نگاره ها به سبب نوشتن یادگاری توسط بازدید كننده ها بیشتر صدمه دیده اند. به طور كلی سنگ نگاره های غار كرفتو بسیار شبیه به منطقه سارال با مو ضوعات بسیار مشابه می باشد. این غار  در پی تحقیقات باستان شناسان در سال 1379 مورد حفاری و گمانه زنی قرار گرفت. بنا به گفته باستان شناسان وجود تراشه های سنگ در داخل و خارج غار بیانگر استفاده انسان از غار مربوطه در زمانهای پیش از تاریخ می باشد. جالب توجه است كه این تحقیق درست بعد از آماده كردن غار برای بازدید كننده گان آغاز گردید. متاسفانه در حین آماده سازی محل برای بازدید كننده گان و نیز طی سونداژهای باستان شناسی، صدماتی به غار وارد شده است. باستان شناسان در جستجوی بقایا و آثار دوران نوسنگی و قبل از نوسنگی بوده و توجهی به نظرات بنده نداشته مبنی بر اینكه (بقایای زیادی از دوران اولیه سنگ در هورامان وجود دارد).(13) درنتیجه تحقیق در منطقه دریافتم كه كوه های اطراف غار كرفتو نیزدارای سنگ نگاره هستند. غار كانی میكائیل در دو كیلو متری شمال شرق غار كرفتو واقع است. این غار توسط باستان شناسان ایرانی در سال 1380 حفاری و مورد بررسی قرار گرفت. در گزارش اولیه آنها نوشته شد كه غار كانی میكائیل حدود 2100 متر از سطح دریا ارتفاع دارد و نتیجه گیری كرده اند كه هیچ نشانه ای از سكونت انسان در دوران پالئولیتیك پیدا نكرده اند. آنها نشانه هایی از سكونت اولیه مردمان روستایی در هزاره ششم و پنجم قبل از میلاد پیدا كردند.(14)

4- سنگ نگاره های دهگلان

دهگلان در 50 كیلومتری شرق سنندج واقع است. این شهر در دشت دهگلان با مساحت 62700 هكتار قرار دارد و 1800 متر از سطح دریا ارتفاع دارد. حدود 30 كیلومتری شمال این شهر،سنگ نگاره های دهگلان در ضلع جنو بی یك تخته سنگ به ارتفاع 3 مترو70 سانتیمتر مشاهده می گردد. تصاویر موجود شامل چهار اسب و سواران آنها،دوگوزن،یك بزكوهی و تصویری كه به نظر می رسد یك ماهی باشدوسواران درحال شكار می باشند. بنا بر پوشش گیاهی و آب فراوان، دشت دهگلان كه سایت هنر صخره ای مشرف بر آن است،زمانی شكارگاه مناسبی برا ی مردم بوده است. این دشت از كوههای صلوات آباد سنندج شروع ودر كوههای بدر و پریشان قروه خاتمه می یابد. تصاویر گوزن نشان می دهد كه دشت دهگلان زیستگاه خوبی برای این نوع گوزن بزرگ بوده است

5-سنگ نگاره های قمچقای بیجار

روستای قمچقای در60 كیلومتری شمال شهرستان بیجار قرار گرفته است. این ناحیه كوهستانی بوده ودر زمان جاری جزو مناطق حفاظت شده حیات وحش به شمار می آید. به طرف غرب و حدود یك كیلومتری روستا درارتفاع 10 متری بر روی صخره ای سنگ نگاره ای مشابه به هیروگلیف وجود دارد. باستان شناسی به نام آقای محمود كردوانی اولین بار این سنگ نوشته رادرسال1348 شناسایی و  گزارش كرد. او سنگ نگاره قمچقای را به هزاره چهارم قبل از میلاد نسبت داده است.(15) حدود 12 كیلومتری شمال غربی روستای قمچقای قلعه یا دژ قمچقا قرار دارد كه بنا بر گفته باستان شناسان متعلق به هزاره اول قبل از میلاد است. سنگ نگاره قمچقای از اشكال هندسی و نمادین تشكیل شده است. بعضی از مو تیفهای آن از قبیل لوزی و مربع در هنر صخره ای كرفتو و سارال مشاهده می شود. به اعتقاد اینجانب ترسیمات قمچقای مربوط به هزاره اول قبل از میلاد می باشد.

كشف و حفاظت هنر صخره ای در كردستان

در تابستان سال 1377 طرحی به سازمان میراث فرهنگی برای شناسایی غارهای پیش از تاریخ در كردستان ارائه دادم. از اعضای این سازمان سوال كردم آیا روستائیان وجود هنر صخره ای را گزارش كرده اند . آنها وجود چنین گزارشی را تائید و آدرسی را در هورامان به بنده دادند. به آنجا رفته و برای اولین بار سنگ نگاره های كردستان را مشاهده كردم. هنگام بازگشت از سازمان میراث فرهنگی خواستم به بنده اجازه دهند تحقیقاتی را در خصوص هنر صخره ای به عنوان محققی مستقل انجام دهم كه این اجازه داده شد و من كار خود را آغاز كردم. با گفتگو با روستائیان بویژه مردان سالمند،شكارچیان و چوپانان و غیره توانستم اطلاعات جدیدی را به موفقیت اكتشافات خود اضافه كنم. تا كنون توانسته ام نواحی زیادی را با هزاران سنگ نگاره در بخش های مختلف كردستان ایران شناسایی كنم. كه در غرب ایران بی نظیر است. در حال حاضر حفاظتی برای سایتهای هنر صخره ای وجود ندارد. تنها راه حفاظت از سنگ نگاره های كردستان عدم گزارش محل وقوع آنها و اشاره كلی به محل عمومی آنهاست. تا كنون هیچ گونه مطالعات علمی و تجربی در خصوص سنگ نگاره های كردستان انجام نگرفته است. متاسفانه هیچ مقرراتی برای مطالعه و حمایت از این گونه مناطق در ایران وضع نشده است. دو عامل موثر در تخریب سنگ نگاره های كردستان مشاهده می شود.1- طی سی سال گذشته، نوشتن یادگاری و بازسازی هنر صخره ای متاسفانه مشاهده می شود. 2-عوامل طبیعی از قبیل سرما و گرما، بارش و فرسایش بر نقوش صخره ای صدماتی را وارد آورده است.

 منابع فارسی

1- اكبر ولدبیگی – یحیی پرتوی – سالنامه گردشگری كردستان – سنندج 1382  انتشارات پرتو بیان صفحه 3 .

2-  ا.م.دیاكونف- تاریخ ماد- ترجمه كریم كشاورز- تهران 1357 – انتشارات پیام- صفحه 282 .

3- محمود كردوانی – گزارش بررسیهای باستان شناسی كردستان – تابستان 1348 – گزارش حفاری و كاوش در تپه های شهرستان كامیاران ازجمله توبره ریز و زرچال و حدود بیست تپه دیگر و تپه های منطقه بیجار از جمله تپه كانی زرین و پیر یونس و دیگر تپه های شهرستان بیجار كه آثار هزاره چهارم تا هزاره اول قبل از میلاد در آنها یافت شده است.

4- صادق ملك شهمیرزادی – ایران در پیش از تاریخ – تهران 1378 – انتشارات سازمان میراث فرهنگی كشور- صفحه 90-91 .

5- فرج ا... محمودی – جغرافیای ناحیه ای شهرستانهای قروه – بیجار و دیواندره – تهران 1352 – انتشارات دانشگاه تهران – صفحه 45 .

6- منوچهر حمزه لو، محمود میر اسكندری – فصلنامه اثر – تهران تابستان 1381 – انتشارات سازمان میراث فرهنگی كشور – صفحه 281 .

7- جمال لحافیان – مجله فرهنگ كردستان – مقاله هورامان پیش از تاریخ – انتشارات اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی كردستان – صفحه 14 – سنندج1379 .

8- كورش روستایی و دیگران – گمانه زنی در غار كانی میكائیل – مجله باستان شناسی و تاریخ – سال شانزدهم – شماره دوم بهار و تابستان 1382 – انتشارات جهاد دانشگاهی، دانشگاه تهران .

 

منابع خارجی

 

 

Van zeist , w . and s.bottema 1997 . palynological investigations in western iran. Paleohistoria 19:19-95

.

Brooks . I. A. 1989 . The physical geography. Geomorphplogy and late Quaternary history of the Mahidasht project area,

 

Qara su Basin, centrl western Iran,ROM Mahididasht project,vol.1.Royal Ontario Museum,Toronto

.

Kerporter,r.1822.Travels in Georgia , Atmenia,anbylonia. London1822

 

Stein,A.1940.Old rovtes of western of Iran.London.